Gesluierd op straat, uitgekleed in de cel

Zedigheid, afgedwongen op straat

De Islamitische Republiek neemt de zedigheid van vrouwen bijzonder serieus. Vier jaar nadat Mahsa Amini overleed in hechtenis van de zedenpolitie, die haar had opgepakt omdat haar hoofddoek te los zou zitten, stelt de speciale VN-rapporteur voor Iran, Mai Sato, vast dat de handhaving van de hijab gewoon doorgaat, ook al werd de wet op kuisheid en hijab in december 2024 opgeschort. Cafés, restaurants en winkels worden gesloten wanneer een medewerker of klant zich zonder hoofdbedekking vertoont, en er worden arrestaties gemeld. In Isfahan, Rasht en Mashhad zeggen inwoners dat de zedenpolitie en handhavers in burger weer op straat zijn. De staat zet bewakingscamera's, drones en een meld-app in om de zedigheid van vrouwen te beschermen. In zijn gevangenissen hanteert hij andere methoden.

Uitgekleed achter tralies

In de Evin-gevangenis in Teheran worden vrouwelijke politieke gevangenen inmiddels onderworpen aan steeds ingrijpendere lichaamsfouilleringen, waaronder gedwongen uitkleden en het betasten van hun borsten, volgens bronnen die door Iran International worden geciteerd. Velen zien nu liever af van medische overplaatsingen en bezoeken van familie of advocaten dan dat ze die fouilleringen ondergaan. Ook bezoekende familieleden worden gefouilleerd: schoenen uit, monden geïnspecteerd, lichamen betast. Zelfs kinderen en tieners die een gevangen familielid bezoeken, worden niet ontzien. Vrouwen die de afdeling verlaten, moesten slippers en handboeien dragen.

Het Iraanse gevangenisreglement zelf staat fouilleringen zonder kleding alleen toe wanneer dat noodzakelijk is, en schrijft waar mogelijk het gebruik van elektronische apparatuur voor. De bronnen vragen zich af waarom de scanners niet worden gebruikt. Het reglement vraagt om machines. De bewakers geven kennelijk de voorkeur aan hun handen.

Veiligheid als officieel excuus

De autoriteiten rechtvaardigen de strengere regels met de komst van meer dan veertig vrouwen die vastzitten voor financiële delicten en nu ongeveer de helft van de afdeling uitmaken. Toen gevangenen in juli protesteerden tegen de overbevolking, reageerden speciale bewakers met wapenstokken. Sommige politieke gevangenen zien de vermenging als bewust beleid om hun collectieve verzet te breken, op een afdeling die is uitgegroeid tot een broeinest van protesten en hongerstakingen tegen executies. Wie in Evin om waardigheid vraagt, krijgt een visitatie.

Niet de eerste keer

In oktober 2024 eisten 22 vrouwelijke politieke gevangenen in Evin al een onderzoek naar wat zij ‘seksuele intimidatie’ tijdens fouilleringen noemden. In augustus schreef een transgender gevangene vanuit Evin dat ze na haar arrestatie in 2023 in een detentiecentrum van het ministerie van Inlichtingen was verkracht en vervolgens met dreigementen het zwijgen was opgelegd. Oud-gevangenen en mensenrechtenorganisaties documenteren sinds de revolutie van 1979 seksueel geweld tegen gedetineerden, als middel van marteling en vernedering. In maart 2024 concludeerde een onderzoeksmissie van de VN dat het neerslaan van de protesten onder de leus ‘Vrouw, Leven, Vrijheid’ misdrijven tegen de menselijkheid omvatte, waaronder verkrachting en andere vormen van seksueel geweld, en vervolging op grond van gender.

‘We troffen gevallen aan van marteling, met name van seksueel geweld en gendergerelateerd geweld.’— Sara Hossain, voorzitter van de VN-onderzoeksmissie naar Iran, maart 2024

Mai Sato weigert van haar kant de moed op te geven:

‘Die rechten zullen niet eeuwig ontzegd kunnen worden.’— Mai Sato, speciale VN-rapporteur voor Iran, september 2026

In de Islamitische Republiek behoort het lichaam van een vrouw de staat twee keer toe: op straat bij wet bedekt, in de gevangenis met geweld ontbloot. Het ging nooit om zedigheid. Het ging om controle.